χωρὶς δὲ πίστεως ἀδύνατον εὐαρεστῆσαι· πιστεῦσαι γὰρ δεῖ τὸν προσερχόμενον τῷ θεῷ ὅτι ἔστιν καὶ τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτὸν μισθαποδότης γίνεται. (Προς Εβραίους 11:6)

Προς Εβραίους 11:6 (Πρωτότυπο Κείμενο): «χωρὶς δὲ πίστεως ἀδύνατον εὐαρεστῆσαι· πιστεῦσαι γὰρ δεῖ τὸν προσερχόμενον τῷ θεῷ ὅτι ἔστιν καὶ τοῖς ἐκζητοῦσιν αὐτὸν μισθαποδότης γίνεται.».

(Διευρυμένη και Αναλυτική Μετάφραση) : «Χωρίς όμως την έμπρακτη στάση εμπιστοσύνης και αφοσίωσης [που απαιτεί η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό], είναι απολύτως αδύνατο να εκπληρώσει κανείς τις υποχρεώσεις του και να φανεί αρεστός [στον Θεό]. Διότι είναι απαράβατος όρος, αυτός που πλησιάζει [τον Θεό για να Τον λατρέψει], να πιστέψει ακλόνητα σε δύο πράγματα: πρώτον, ότι [ο Θεός] υπάρχει πραγματικά, και δεύτερον, ότι γίνεται δίκαιος ανταποδοτής που ανταμείβει με απόλυτη συνέπεια εκείνους που Τον αναζητούν επίμονα και με κόπο.»

Εκτεταμένη και Αυτόνομη Ερμηνεία (Χωρίς Θεολογικά Δεδομένα)

Για να γίνει το εδάφιο πλήρως κατανοητό σε κάποιον που δεν γνωρίζει το βιβλίο της Επιστολής προς Εβραίους, πρέπει να αναλύσουμε τους όρους και τους μηχανισμούς που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, εξηγώντας το ιστορικό και κοινωνικό τους υπόβαθρο κατά τον 1ο αιώνα.

Η Έννοια της «Πίστεως» ως Σχέση και όχι ως Συναίσθημα

Στον σύγχρονο κόσμο, η λέξη «πίστη» συχνά σημαίνει μια εσωτερική, συναισθηματική ή τυφλή παραδοχή πραγμάτων που δεν αποδεικνύονται. Στην Κοινή Ελληνική του 1ου αιώνα, η «πίστις» είχε μια πολύ πιο πρακτική και κοινωνική σημασία:

• Η Κοινωνική Σχέση (Patronage): Στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, οι σχέσεις βασίζονταν στο σύστημα των «προστατών» (patrons) και των «πελατών» (clients). Ο προστάτης παρείχε ασφάλεια και πόρους, και ο πελάτης απαντούσε με πίστιν , δηλαδή με αφοσίωση, δημόσια υποστήριξη και τήρηση των συμφωνηθέντων.

• Η Σύμβαση: Όταν ο συγγραφέας λέει «χωρίς πίστη», εννοεί ότι αν ο άνθρωπος δεν εισέλθει σε αυτή τη δομή της αμοιβαίας αφοσίωσης και εμπιστοσύνης, δεν μπορεί να υπάρξει κανενός είδους σχέση με τον Θεό.

Η «Ευαρέστηση» ως Εκπλήρωση Καθήκοντος

Το ρήμα «εὐαρεστέω» (είμαι αρετός) δεν αναφέρεται σε μια ψυχολογική διάθεση του Θεού (ότι δηλαδή ο Θεός «συναισθηματικά χαίρεται»).

• Στις επιγραφές και στα πολιτικά έγγραφα της ελληνιστικής εποχής, ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει έναν καλό πολίτη ή έναν έμπιστο αξιωματούχο που εκτέλεσε το έργο του με απόλυτη επιτυχία, ικανοποιώντας τις απαιτήσεις του νόμου ή του ηγεμόνα.

• Επομένως, το υποκείμενο (ο άνθρωπος) είναι αυτό που οφείλει να ενεργήσει με τέτοιο τρόπο, ώστε η συμπεριφορά του να καταγραφεί ως «επαρκής» και «συνεπής» απέναντι στις απαιτήσεις του Θεού.

Η «Προσέλευση» ως Λατρευτική Κίνηση

Ο όρος «τὸν προσερχόμενον» (αυτόν που πλησιάζει) προέρχεται απευθείας από τη γλώσσα των αρχαίων θρησκευτικών τελετουργικών (τόσο των ελληνικών ιερών όσο και του Ναού των Ιεροσολύμων).

• Δεν σημαίνει απλώς «σκέφτομαι τον Θεό», αλλά περιγράφει τη φυσική κίνηση του πιστού που περνά το κατώφλι του ναού, πλησιάζει τον βωμό και ετοιμάζεται να προσφέρει μια θυσία ή μια παράκληση.

• Ο συγγραφέας τονίζει ότι αυτή η εξωτερική, τυπική κίνηση είναι εντελώς άχρηστη αν δεν συνοδεύεται από την εσωτερική βεβαιότητα των δύο επόμενων όρων.

Το «Ότι Έστιν» (Η Ύπαρξη)

Ο πρώτος όρος της βεβαιότητας είναι οντολογικός: «ὅτι ἔστιν» (ότι υπάρχει).

• Στον αρχαίο κόσμο, ο σκεπτικισμός ή η φιλοσοφική αμφιβολία για την πρόνοια των θεών (όπως π.χ. στους Επικούρειους φιλοσόφους, που πίστευαν ότι οι θεοί υπάρχουν αλλά δεν ανακατεύονται με τους ανθρώπους) ήταν συχνό φαινόμενο.

• Ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει ότι το υποκείμενο που πλησιάζει πρέπει να έχει λύσει αυτό το ζήτημα: ο Θεός στον οποίο απευθύνεται δεν είναι μια ιδέα, αλλά μια ενεργή, ζωντανή οντότητα.

Ο «Μισθαποδότης» (Ο Δίκαιος Εργοδότης)

Ο δεύτερος όρος είναι ο πιο σημαντικός για την πρακτική συμπεριφορά του υποκειμένου: «μισθαποδότης γίνεται» .

• Η λέξη είναι σύνθετη ( μισθός + αποδίδω ). Στην καθημερινή οικονομική ζωή του 1ου αιώνα (εμπορικά συμβόλαια, μισθώσεις εργατών στους αγρούς), ο μισθαποδότης είναι ο εργοδότης που, μόλις τελειώσει η εργασία, καταβάλλει στο ακέραιο τα χρήματα που είχαν συμφωνηθεί, χωρίς να αδικεί τον εργάτη.

• Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αυτή την οικονομική και νομική εικόνα για να δείξει ότι ο Θεός λειτουργεί με απόλυτη δικαιοσύνη. Αν ο άνθρωπος επενδύσει κόπο, χρόνο και υπομονή αναζητώντας Τον επίμονα ( «τοῖς ἐκζητοῦσιν» ), ο Θεός υποχρεούται από τη δική Του συνέπεια να επιστρέψει (να «αποδώσει») το αντίκρισμα αυτής της προσπάθειας.

Σύνοψη της Λογικής του Εδαφίου

Το εδάφιο περιγράφει έναν δρόμο δύο κατευθύνσεων :

1. Ο άνθρωπος (υποκείμενο) παίρνει το ρίσκο να εμπιστευτεί τον Θεό, να αλλάξει τη ζωή του και να Τον αναζητήσει επίμονα, παρόλο που ο Θεός είναι αόρατος.

2. Ο Θεός (αντικείμενο) απαντά σε αυτή την αναζήτηση, ενεργώντας ως ένας συνεπής συμβαλλόμενος που ανταμείβει τον κόπο του ανθρώπου.

Χωρίς αυτή τη διπλή βεβαιότητα, η θρησκευτική ζωή του υποκειμένου καταρρέει, καθώς κανείς δεν μπορεί να παραμείνει αφοσιωμένος σε μια σχέση αν αμφιβάλλει για την ύπαρξη του άλλου ή για την προθυμία του να αναγνωρίσει τον κόπο του.